یکی از اهداف اصلی و مهم موزه‌ها، محافظت و نگهداری از گنجینه هایی‌ست که به هر علتی حائز اهمیت هستند. حال اینکه این اهمیت از هر جنبه ای که باشد ( تاریخی، فرهنگی، سیاسی، هنری، اقتصادی یا همۀ اینها) یادآور این مهم است که لازم است از گزند حوادث و اتفاقات معمول به دور مانده تا از نسلی به نسل دیگری و از فرهنگی به فرهنگ دیگر تسرّی یابد. برای این منظور، با تعریف استانداردهای جدّی و لازم الاجرا، موزه ها با صرف هزینه های هنگفت در طراحی و اجرای اصول حفاظتی مرمتی، قادرند دوام و سلامت اشیا را تا حدّ یادی تأمین و تضمین نمایند.

 

حفاظت کالبدی

  نکته ای که هرگز نمیتوان از کنار آن ساده گذشت، حفظ ایمنی موزه و حفاظت فیزیکی از آنهاست. بدیهی است بخش نهایی از فرایند حفاظت مرمت اشیا موزه ای، حراست از آنها در قبال سرقت و حوادث غیرمترقبه است. در حال حاضر با کمک تکنیک های حفاظت الکترونیک، تا درصد بسیار بالایی اهداف حراستی از موزه ها قابل دسترس هستند.
در موزه‌ها برای مقابله با حریق، با کمک سنسورهای خاصی که نسبت به دود یا حرارت حساسیت نشان می دهند، در کمترین زمان ممکن قادر به کشف محل دقیق حریق، نوع آن، بهترین راهکار مقابله و در نهایت اطفا آن هستیم. در خصوص وجود ترکیبات مضر شیمیایی در اتمسفر موزه، سنسورهایی قابل طراحی اند که با آنالیز لحظه‌یی هوای موجود در موزه، هشدارهای لازم را در اختیار تیم مدیریت موزه قرار می‌دهند. در مورد سرقت با اندکی افزایش قابلیت های کنترلی با استفاده از سنسورهای حرکتی، کوچکترین حرکت ها در موزه و در زمان غیرمجاز، ثبت شده و با انتقال نوع حرکت به مغز متفکر سیستم‌های امنیتی، در صورت وجود خطر آژیرها فعال شده و سوءقصد در نطفه خفه میگردد. دوربین های مداربستۀ ویژه، کلیۀ تردد را رصد کرده و با وضوح مورد نیاز، تصاویر را برای مدت های مدید آرشیو می نمایند. البته به تازگی نوع خاصی از دوربین های مداربسته نیز در موزه ها طراحی و اجرا می‌شوند که با قابلیت برنامه ریزی و تعریف کد ارتفاعی، قادرند به جای همۀ سنسورهای موجود عمل نمایند و سوپاپ اطمینانی باشند برای امنیت موزه استانداردهای بسیار دقیق و پیچیده‌یی این موارد را کنترل و طراح امنیت موزه را در وادی منحصر بفردی قرار می دهند.
طراحی امنیت موزه، با تفاوت های بارز ماهوی و نهایی با طراحی امنیت سایر فضاهای عمومی و خصوصی دیگر، زمینۀ تخصصی ویژه ایست که با استانداردها و ترفندهای خاص، در حوزه های مختلفی چون سنسورهای حرکتی، سنسورهای دودی، سنسورهای حرارتی، دوربین های مداربسته با قابلیت برنامه ریزی موزه یی، گیت های امنیتی، سیستم های هشدار سریع، سنسورهای ویترین با قابلیت برنامه ریزی، سیستم های کنترل هوشمند موزه یی بدون دخالت عامل انسانی و نیز موارد تخصصی دیگر با تأکید بر رعایت استانداردهای موزه یی، ضامن امنیت و ایمنی موزه ها تلقی میگردد.

حفاظت فنی

جهت حفظ و نگهداری از اموال فرهنگی- تاریخی و اشیای موزه‌ای كلیه اقدامات فنی نظیر ایجاد آزمایشگاه‌های تحقیقاتی و حفاظتی و بازپیرایی آثار و نیز تجهیز این ساختارها به دستگاه‌های پیشرفته برای جلوگیری از انهدام اموال و مرمت بخش‌های مختلف آثار تاریخی- فرهنگی و اشیای موزه‌ای لازم و ضروری است.

نگهداری و حفاظت از این آثار نیاز به داشتن اطلاعات فنی دارد كه به دانش و علم حفاظت مربوط می‌شود، آموزش‌های لازم را در خصوص نگهداری بنا‌ها و اشیای‌ موزه‌ای چه در تالارها و چه انبارهای موزه نسبت به میزان رطوبت، مقدار نور، نوع نور خشكی و برودت هوا و... خواهند داد و در كل انجام كلیه كارهای مربوط به این امور را حفاظت فنی می‌گویند.

حفاظت پیشگیرانه

مواد تشكیل دهنده هر اثر اعم از بنا , بافت , اشیاء فرهنگی و تاریخی تحت تاثیر عوامل شیمیایی , فیزیكی و بیولوژیكی در حال تغییر هستند .این روند بر اساس ساختار مواد آلی سریعتر و در مواد معدنی بصورت عمومی دیرتر اتفاق می افتد.

هنگامیكه شرایط محیطی با دخالت فاكتورهای حاصل از فرآیند تكنولوژیكی تغییر می كند تاثیرات همسان با میزان تغییرات عوامل مذكور در روند پیر شدن آثار را در پی حواهد داشت .انتشار مواد آلاینده حاصل از فعالیتهای روزمره جامعه صنعتی موجب افزایش عوامل آسیب رسان فیزیكی و شیمیایی گردیده و روند تبدیل و اضمحلال اجزاء را از لحاظ شیمیایی و فیزیكی سرعت می بخشد.

به لحاظ مزیتهای موجود در حفاظت در قیاس با مرمت از نظر افزایش عمر اثر و حفظ اصالت آن و جلوگیری از تغییرات ناشی از انجام مراحل مرمتی , ضرورت تقدم اقدامات حفاظتی را از اهم موارد قرار داده و همواره مورد تاكید بوده است.

حفاظت پیشگیرانه مبحثی است كه از سال 1378 شروع و سعی دارد بابكارگیری نظامات علمی , اجرایی , اداری و اجتماعی نگرش جدید در بهینه سازی مجموعه های تاریخی , ابنیه وموره ها ایجاد نماید و امر حفاظت را توسعه داده و تحصصهای دیگر را در جهت حفاظت بهینه از آثار و اموال تاریخی – فرهنگی هدایت نماید. با بكار گیری متدهای اجرایی لازم به شرایط مطلوب فیزیكی و شیمیایی مورد نیاز حفاظت نزدیك باشد و از طرف دیگر مرمتگر را ملزم می سازد دانش و فنون مورد نیاز را بكار گیرد و با استفاده از روشهای مطمئن نسبت به حذف عوامل آسیب رسان و حفظ اثر در شرایط مناسب اقدام نماید.

حفاظت پیشگیرانه روشی است كه اصالت اثر را حفظ و نیاز به اقدامات مرمتی را كاهش می دهد. هرچند خود در ابتدا هزینه هایی را جهت ایجاد شرایط و ساماندهی و همچنین اقدامات حفاظتی بر روی خود اثر را دارد اما مزیتهای موجود آن بار هزینه ای اندك را توجیه می كند..

این نگرش از ابتدای طرح نیاز به توجه جدی در مراكز موزه ای و آرشیوی دارد و بهمراه اهداف نمایشی و مطالعات علمی و فرهنگی مد نظر قرار می گیرد. انتخاب محل ساخت مراكز آرشیوی و موزه ای , مصالح استفاده شده در بدنه بنا ,  ابعاد بنا و تهیه نقشه های كلی و اجرایی , تاسیسات برقی , نور پردازی , شرایط رطوبتی و حرارتی  و بكارگیری هر نوع تاسیسات و تجهیزات كه در فاكتورهای شیمیایی , فیزیكی و انسانی نقش دارد  نیاز به اظهار نظر كارشناسان حفاظت و مرمت دارد.

بمنظور حصول به شرایط مطلوب در مراكز آرشیوی و موزه ای نیاز است تمهیدات ویژه ای اندیشیده و بكار گرفته می شود . در انتخاب تجهیزات و تاسیسات حتی الامكان از خواص آن و منظور های تولیدی اطلاع حاصل نموده و از تامین كنندگانی كه دارای دانش لازم هستند و تجارب اجرایی لازم را دارند  در تجهیز مراكز بهره گیرند.

امروزه تولیدكنندگان مختلفی با علوم مرتبط با حفاظت و مرمت آشنا شده و از متخصصین این امر در ارتقاء كیفیت محصولات خود بهره میگیرند . برای حصول به شرایط مورد نیاز در درون مراكز آرشیوی  و موزه ای نیاز به اندیشیدن تدابیر خاص موضوعی است كه میتوان به موارد ذیل اشاره داشت:

- بكارگیری تجهیزاتی همانند قفسه بندی و ویترین های نمایش به خواص آنها و تاثیرات آن بر اشیا و آثار مكتوب باید شناخت كافی داشت و همچنین طراحی آن با توجه به شرایط و نیازهای مجموعه صورت پذیرد .

- برای تنظیم دما و رطوبت مخازن و آرشیو ابداعات ویژه ای صورت پذیرفته است كه توان تنظیم دما , رطوبت و فیلتراسیون آلاینده ها را بعهده میگیرد. و محیط را برای حفاظت از آثار ایمن خواهد ساخت . در صورت كاربرد در آرشیو كتب و اسناد و در مخازن موزه  میتوان با پالایش عناصر شیمیایی موجود در هوای ورودی از ایجاد فعل و انفعال شیمیایی حاصل از تاثیرات آلاینده ها جلوگیری كرد .  باید توجه داشت كه استفاده از تاسیسات با كاربرد عمومی و صنعتی ثمری ندارد و موجب تشدید آسیبها خواهد گردید.

- منابع نوری برای مصارف عمومی و صنعتی دارای امواج زیاد اشعه های ماورای بنفش است و در صورت كاربرد در مخازن و آرشیو به اشیاء دارای بافت ارگانیك و همچنین نقاشیها صدمات زیادی وارد خواهد كرد.

- آفات بیولوژیك از قبیل میكرو ارگانیسم ها و حشرات چوبخوار بدلیل عدم كنترل شرایط می توانند از اشیاء و مكتوبات تغذیه كرده و زوال آنها را در پی داشته باشند.

- روشهای غبار روبی , رسوب زدایی و ایجاد لایه های حفاظتی  نیاز به دقت عمل كافی و شناخت علمی از خواص مواد متشكله دارد  وبكار گیری روشها ی مناسب را دارد و برای ارتقاء سطح علمی  ,مطالعات مستمر و ارتباط با مراكز تولید و انتشار دانش ضروری است.

برای ایجاد و یا تبدیل مكانی برای موزه و مراكز آرشیوی بدلیل حساسیت و دقت مورد نیاز وجود كارشناس و یا گروه كارشناسی  حفاظت و مرمت در انجام مطالعات , طراحی , ساخت و بهره برداری از آن ضروری است. تا با بكارگیری علوم و دانش فنی لازم امكان حفاظت بهینه از آثار تاریخی را میسر نماید و اقدامات مرمتی را به حد اقل سطح مورد نیاز برساند و موجب حفظ اصالت آثار و كاهش بار هزینه ای گردد.