تاریخچه اداره کل موزه ها

 برای وارد شدن به سابقه سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری باید متذکر شد که تشکیلاتی که از دیرباز مسایل موزه ها،آثار و بناهای تاریخی و آنچه که فعلا به عنوان مجموعه میراث فرهنگی می شناسیم راوزارت خانه فرهنگ و هنر اداره می کرد.پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دلایل گوناگون از جمله ضرورت تغییر و تحول در سیستم اداری کشور وزارت فرهنگ و هنر منحل و وظایف آن یه وزارت علوم منتقل گردید.

  با تأسیس اداره کل و فرهنگ عامه، در سال 1325، در اداره کل هنرهای زیبا، مدیریت موزه های کشور متمرکز شد و در بدو تأسیس، موزه مردم شناسی تهران «کاخ ابیض» و موزه هنرهای ملی را در برگرفت. به دنبال آن، در سال 1338، موزه هنرهای تزئینی، موزه آبادان و موزه قزوین تاسیس شدند. دیری نپایید که این اداره عنوان اداره کل موزه ها و فرهنگ عامه را به خود گرفت. در سال 1343، پس از تأسیس وزارت فرهنگ و هنر، بخش فرهنگ عامه از آن جدا شد و بخش بناهای تاریخی اداره کل باستانشناسی بدان پیوست و« اداره کل موزه ها و حفظ بناهای تاریخی» نامیده شد.

در سال 1325، گسترش حجم برنامه ها، تغییرات وسیعی را در سازمان اداره کل موزه ها و حفظ بناهای تاریخی ایجاب کرد، اداره کل موزه ها از اداره حفظ بناهای تاریخی جدا شود و به طور مستقل با عنوان «اداره کل موزه ها» به فعالیت بپردازد و نیز به عضویت شورای بین المللی موزه ها (ایکوم) = (Icom) در آمد.از اقدامات بسیار جالب و ارزنده اداره کل موزه ها قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1350 تدوین جلد اول کتابی به نام "بنیاد گسترش موزه در ایران"بوده است که شامل سابقه ایجاد و تشکیل موزه های موجود در کشور از روی اسناد و مدارک موجود بوده است. پس از انقلاب اسلامی تا اواخر 1358، همزمان با ادغام وزارت فرهنگ و هنر و وزارت فرهنگ و آموزش عالی، موزه کاخ مرمر، موزه فرش ایران، موزه رضا عباسی، موزه آبگینه، و سفالینه های ایران (فرهنگسرای نوبهار)، موزه هنرهای معاصر، موزه نگارستان، مجموعه فرهنگسرای نیاوران و مجموعه فرهنگی آزادی و موزه هنرهای تزئینی ایران، موزه مردم شناسی، موزه صبا و موزه هنرهای ملی و حدود 20 موزه در شهرستانها زیر پوشش اداره کل موزه ها قرار گرفت. از نیمه اول سال 1359، کاخهای سعدآباد و نیاوران نیز، به منظور تبدیل به کاخ  موزه، به این اداره کل واگذار شد. در نیمه دوم سال 1360، اداره کل موزه ها و موزه های تابعه آن به استثنای موزه مردم شناسی تهران، کاخ رامسر و کاخ استانداری زاهدان زیر پوشش وزارت ارشاد اسلامی قرار گرفت و در سال 1364 موزه هنرهای معاصر، مجموعه فرهنگی آزادی، فرهنگسرای نیاوران، مجموعه فرهنگسرای نوبهار و موزه صبا به معاونت هنری وزارت ارشاد اسلامی منتقل شدند. در طول این مدت، علاوه بر تامین نیروی متخصص، برای موزه شهرستانها و همکاری در زمینه آموزش و انتشارات، صورت برداری و قیمت گذاری کلیه اموال کاخ های سعدآباد و نیاوران، تبدیل چهار کاخ به کاخ موزه، تامین نیروی انسانی و همکاری همه جانبه در تشکیل موزه نظامی نیز، از جمله فعالیتهای اداره موزه بوده است. در سال 1361، مجموعه فرهنگی سعدآباد و نیاوران از اداره کل موزه ها جدا شد و به نام اداره کل کاخ ها شروع به فعالیت نمود.

سازمان میراث فرهنگی کشور، به استناد قانون مصوب دهم بهمن ماه 1364 تشکیل شد و فعالیت خود را به طور رسمی و مستقل از فروردین ماه سال 1366، به منظور فراهم آوردن موجبات پیشرفت و حفظ و شناساندن میراث کهن و تمدن باستانی کشور آغاز نمود و برای رسیدن به این هدف، زمینه های پژوهش، نظارت، حفظ و احیاء و معرفی را به عنوان وظایف اصلی سازمان در نظر گرفته شد. در تشکیلات جدید سازمان میراث فرهنگی کشور، با ایجاد مدیریت موزه ها و نمایشگاه ها که به کار نظارت و برنامه ریزی در موزه های کشور می پردازد، اداره کل موزه ها با عنوان اداره کل موزه های تهران، زیر نظر معاونت اجرایی سازمان به انجام وظیفه در سطح موزه های تابع خود در پایتخت مشغول شد.

در سال 1374 با انتقال مدیریت برنامه ریزی و اجرا به محل اداره کل موزه ها در خیابان لارستان و ادغام عملی آن در اداره کل موزه های سابق عملاً به عمر مدیریت موزه ها و نمایشگاه ها پایان داده شد و کمانی السابق اداره کل موزه ها وظایف هر دو مدیریت را عهده دار گردید. از اقدامات جالب در حوزه ریاست اداره کل در سال 1352) بعد از سفر به هند مسئله  موزه های سیار را طرح و توسط کارشناسان و موزه داران آن زمان در دستور کار قرار داد که در مدت زمان کوتاهی از طرح و ایده و برنامه ریزی به مرحله اجرا در آمد و در آبان سال 1352 نخستین موزه سیار به مناسبت جشنهای فرهنگ و هنر که هر ساله در آبان ماه برگزار می شد  در شهر ورامین به مدت یک هفته و پس از آن در شهرهای خمین و گلپایگان اجرا گردید.

اسامی مدیران کل اداره کل موزه ها از بدو تشکیل تاکنون:

-          دکتر حسین طیب نعمتی- دکترای باستانی سال 1352

-          خانم ماری شیبانی از سال 1352 تا 1357

-          آقای سمسار سال 1357بعد از پیروزی انقلاب اسلامی

-          آقای مهندس همایون باقری از سال 1358

-          آقای خسرو هوتن

-          آقای مهدی مروی سماورچی

-          آقای رضا زاده

-          آقای ابوالفضل ذابح

-          آقای جواد یزدانی خرم

-          آقای شکرالله دلخواه ( ادغام دو اداره مدیریت برنامه ریزی موزه ها و اداره کل موزه ها)

-          آقای یحیی کوثری

-          آقای محمد عبدالعلی پور

-          آقای مهرداد قیومی پیرهندی

-          آقای مسعود نصرتی

-          آقای محمدحسین فراهانی

-          خانم ام البنین گرگانی

-          آقای ابراهیم حجری

-          آقای یحیی رحمتی

-          آقای اسدالله بیرانوند

تشکیل سه حوزه (فنی – اموال- نظارت و برنامه ریزی):

قبل از انقلاب اسلامی اداره کل به تنهایی کار می کرد و متشکل از معاون ادری مالی و معاون فنی و بخش پژوهش ، مدیریت امور اداری و اداره آموزش و انتشارات و اداره عتیقات (اداره اموال) بود.تشکیلات فعلی اداره کل موزه ها که مشتمل بر چهار حوزه:

1- اداره نظات و برنامه ریزی

2- اداره اموال فرهنگی،تاریخی

3- اداره فنی

4- اداره حفاظت  است به تدریج به وجود آمد.

تدریجاً با گذر زمان مجله موزه ها که به عنوان ارگان انتشاراتی این اداره کل از دیرباز فعالیت می کرده است زیر نظر معاونت فنی قرار گرفت و متدرجاً ماهیت و اهداف و وظایف آن تغییر شکل داد.

 

شرح وظایف مصوب اداره کل موزه ها

- اداره نظارت و برنامه ریزی موزه ها: 

    1. برنامه ریزی کلان موزه های کشور با رعایت ضوابط و اهداف سازمان و ابلاغ برنامه های مصوب جهت اجرا و نظارت بر حسن اجرای آن

    2. تهیه و تدوین دستورالعمل نحوه بهره گیری از آثارفرهنگی،تاریخی و هنری منقول موجود در موزه ها و سایراماکن جهت برنامه ریزی نمایشگهای داخلی،خارجی و نمایشگاهها سیارو نظارت بر حسن اجرای آن

    3. نظارت بر صحت انجام امور و ارزیابی عملکرد موزه ها

    4. نظارت بر تهیه سناریو برای موزه های تازه تاسیس

    5. بررسی و تعیین ضوابط در خصوص نحوه اداره و نگهداری موزه ها در چارچوب اهداف و وظایف سازمان و نظارت بر حسن اجرای آنها

    6. برنامه ریزی و  سیاست گذاری جهت ارتقاء کیفی فرهنگ موزه داری در کشورو ارتقاء کیفی موزه های کشور در حوزه فناوری اطلاعات و معرفی و نمایش آثار

    7. تهیه و تدوین دستورالعمل برای ایجاد و توسعه موزه های پژوهشی،تخصصی و یا سایر موزه ها توسط دستگاههای دولتی و انجام نظارتهای لازم

    8. انجام هماهنگی لازم در خصوص اجرای پژوهشهای تخصصی مورد نیاز موزه ها از طریق همکاری با پژوهشگاهها و دانشگاههای داخل و خارج از کشور

    9. همکاری با پژوهشگاه میراث فرهنگی به منظور تدوین برنامه های پژوهشی اداره کل موزه ها

    10. برنامه ریزی و هماهنگی به منظور برقراری ارتباط با موزه های دنیا به منظور تبادل اطلاعات علمی و تخصصی ،برگزاری همایش و دوره های آموزشی در سطوح بین المللی

    11. برنامه ریزی و هماهنگی به منظور برقراری ارتباط با ایکوم و ایکوموس و... به منظور تبادل اطلاعات علمی و تخصصی جهت هماهنگی و ارتقای سطح کمی و کیفی موزه های کشور و شرکت در همایش های علمی و پژوهشی ،تخصصی و بین المللی

    12. جمع آوری،تجزیه و تحلیل آمار بازدیدکننددگان از موزه ها در چارچوب نظام آماری و تهیه گزارشهای لازم

    13. بررسی و امکان سنجی راه اندازی موزه ها در سراسر کشور

 - اداره فنی،مهندسی موزه ها: 

    1. بررسی و تعیین ضوابط در خصوص نحوه نگهداری کالبد موزه ها در چارچوب اهداف و وظایف سازمان و نظارت بر حسن اجرای آنها از دیدگاه فنی-مهندسی(معماری،سازه،تاسیسات الکتریکال و مکانیکال)

    2. تهیه و تنظیم استانداردهای چیدمان آثار،نورپردازی،ویترین آرایی،راهنمایی مراجعان و بازدید از موزه ها و... نظارت بر حسن اجرای آنها

    3. نظارت بر حسن اجرای امور فنی موزه هاو باغ موزه ها،سایت موزه های تاریخی و اکو موزه های طبیعی

    4. بررسی و تعیین ضوابط در خصوص مطالعه،شناخت،طراحی و اجرای باغ موزه ها،سایت موزه ها،اکو موزه ها و... .

    5. تهیه شناسنامه های عمومی و فنی موزه ها و ابنیه های مربوط

    6. تهیه و تدوین دستورالعملهای فنی مربوط به تجهیز موزه ها به سیستم حفاظت الکترونیک و نظارت و کنترل دقیق بر حسن اجرای آنها

    7. بررسی و اعلام نظر در خصوص اماکن جدید و مکانهای تخصیص یافته به موزه ها توسط سایر ارگانها از لحاظ رعایت ضوابط و استانداردهای فنی مربوط از حیث فرآیند بهره برداری از آنها

    8. همکاری با یگان حفاظت سازمان به منظور ایمن سازی موزه ها

    9. بررسی و تعیین ضوابط در خصوص مطالعات،تهیه طرحهای فنی از نظر معماری،سازه،تاسیسات الکتریکال و مکانیکال مخازن امن و انبارهای اموال فرهنگی،تاریخی

    10. نظارت فنی بر موزه های موجود و ارتقاء سطح کیفی آنها

    11. نظارت فنی بر مطالعه،طراحی و احداث موزه های جدیدالتاسیس(منطقه ای-استانی و...)جهت رعایت استانداردهای موزه ای

    12. نظارت فنی بر مطالعه،طراحی و اجرا تغییر کاربری بناهای تاریخی به موزه جهت زعایت استانداردهای موزه ای

    13. نظارت فنی بر مقاوم سازی کالبد موزه های موجود در ساختمانهای تاریخی

 - اداره اموال منقول فرهنگی- تاریخی موزه ها: 

    1. تهیه و تدوین ضوابط و دستورالعمل های مربوط به اموال فرهنگی،تاریخی در کلیه زمینه ها و نظارت برحسن اجرای آنها

    2. برنامه ریزی برای مستندسازی و ساماندهی اطلاعاتی از اشیاء فرهنگی،تاریخی و هنری موجود در موزه ها و مخازن آنها و نظارت بر حسن اجرای آن

    3. تشکیل بانک اطلاعاتی لازم از اموال فرهنگی،تاریخی و هنری در موزه ها و مخازن آنها در چارچوب دستورالعملها و ضوابط مربوط

    4. برنامه ریزی و نظارت بر امر تحویل آثار فرهنگی،تاریخی و هنری از جمله خرید،هدایا،گمرکات،قاچاق حفریات باستانشناسی،کشفیات اتفاقی و توزیع آن در بین موزه ها

    5. نظارت بر عملکرد امنای اموال فرهنگی،تاریخی و هنری در موزه ها و مخازن آنها در خصوص تحویل و تحول اشیاء ثبت و ضبط و ارسال به موقع صورتجلسات

    6. همکاری و هماهنگی با دفتر حقوقی و املاک در خصوص اعاده اموال فرهنگی،تاریخی و هنری مسروقه در موزه ها و مخازن

    7. پیشنهاد تشکیل هیات کارشناسی اشیاء فرهنگی تاریخی و هنری و انجام کلیه امور مربوط به کارشناسی،ارزیابی بیمه ای،قیمت گذاری و خرید اشیاء فرهنگی تاریخی جهت غنی سازی موزه ها با هماهنگی واحدهای ذیربط

    8. صدور مجوز و نظارت بر امر نقل و انتقال امانی و قطعی اشیاء فرهنگی تاریخی و هنری سازمان مابین موزه های تابعه در چهارچوب دستورالعمل ها،قوانین و مقررات مربوط

    9. پیشنهاد اموال فرهنگی تاریخی وهنری موجود در موزه ها و مخازن آنها به دفتر ثبت آثار تاریخی جهت ثبت در فهرستهای مربوطه

    10. تهیه و تدوین دستورالعمل چگونگی خروج اشیاء فرهنگی،تاریخی و هنری کشور به منظور برگزاری نمایشگاههای خارج از کشور و یا خارج از سازمان و ارائه به مراجع ذیربط جهت تصویب و نظارت بر حسن اجرای آن

    11. انجام اقدامات لازم به منظور استرداد اموال فرهنگی،تاریخی موزه ها و مخازن با هماهنگی و همکاری واحدهای ذیربط

    12. انجام امور کارشناسی اشیاء فرهنگی،تاریخی در موزه های کشور به جهت ثبت و ضبط صحیح آثار در فهرستهای دولتی مربوطه

    13. اظهار نظر کارشناسی در مراجع ذیربط در خصوص اموال تاریخی و فرهنگی کشور

    14. صدور مجوز فعالیت برای مجموعه داران خصوصی(دارندگان اشیاء فرهنگی،تاریخی مجاز)ونظارت بر عملکرد آنها طبق قوانین و مقررات موجد

    15. صدور مجوز فعالیت برای موسسات خرید و فروش اشیاء فرهنگی،تاریخی مجاز ونظارت بر عملکرد آنها طبق قوانین و مقررات موجود

- اداره حفاظت از اموال منقول فرهنگی،تاریخی 

    1. مطالعات و بررسی های لازم و برنامه ریزی در خصوص مدیریت پیشگیری بحران برای اموال و آثار تاریخی و فرهنگی منقول به منظور اعمال مدیریت بهینه در برابر بلایای طبیعی،جنگ و وقایع سیاسی

    2. تهیه و تدوین ضوابط و برنامه های کلان مربوط به حفاظت و ساماندهی فنی یافته های منقول باستانشناسی و آثار مکشوفه در جریان کاوشهای باستان شناسی

    3. تهیه و تدوین دستورالعمل های مربوط به پژوهش،حفاظت،مرمت،معرفی و ساماندهی اطلاعاتی و کالبدی اموال فرهنگی،تاریخی و هنری در اختیار نهادهای عمومی و دولتی و نظارت بر حسن اجرای آنها

    4. انجام اقدامات لازم جهت شناسایی و کارشناسی اشیاء و سایر موارد نیازمند حفاظت و مرمت در موزه ها جهت انجام امور حفاظتی و مرمتی لازم

    5. توسعه و ارتقاء سطح کارگاههای مرمت اشیاء در موزه ها و نظارت بر راه اندازی کارگاههای استاندارد حفاظت و مرمت

    6. تعیین استانداردهای لازم به منظوربرنامه ریزی ،هماهنگی و نظارت بر فعالیت کارگاهها و آزمایشگاههای حفاظت و مرمت اشیاء در پایگاههای پژوهشی سراسر کشور

    7. انجام اقدامات لازم برای ایجاد کارگاهها و آزمایشگاههای تخصصی حفاظت و مرمت به صورت منطقه ای

    8. فعالیت به منظور کسب و انتشار تجربیات و اطلاعات کارگاههای تخصصی جهت ارتقاء بهره وری و استفاده سایر کارگاه ها

    9. ایجاد هماهنگی با پژوهشکده باستانشناسی برای راه اندازی بخش مرمت حین کاوش به منظور حفاظت و مرمت،ثبت و ضبط،بسته بندی و انتقال یافته ها  به کارگاهها و آزمایشگاههای مراکز استانها

    10. ارتباط و هماهنگی با پژوهشکده حفاظت و مرمت جهت ارتقاء و به روزرسانی دانش استفاده از مواد و ابزار مورد استفاده در حفاظت  و مرمت

    11. اقدامات لازم در خصوص شناسایی و تعیین صلاحیت کارشناسان حرفه ای حفاظت و مرمت اشیا با توجه به میزان و نوع آوری در عملکرد حفاظتی و مرمتی